کیفیت اشتغال؛ حلقه مفقوده توسعه ایران

امیر حیدری-دبیر انجمن مدیریت کیفیت ایران:  در سال‌های اخیر، یکی از شاخص‌های مهم عملکرد اقتصادی کشورها، میزان اشتغال بوده است. دولت‌ها از تعداد فرصت‌های شغلی ایجادشده سخن می‌گویند و رسانه‌ها نرخ بیکاری را تحلیل می‌کنند. اما در میان این آمارها، موضوعی کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ موضوعی که می‌تواند سرنوشت اقتصاد، تولید و حتی کیفیت زندگی آینده جامعه را رقم بزند: کیفیت اشتغال.

اشتغال زمانی ارزش‌آفرین است که با دانش، مهارت، مسئولیت‌پذیری و توانمندی همراه باشد. صرف داشتن شغل، بدون برخورداری از شایستگی‌های لازم، نه به افزایش بهره‌وری منجر می‌شود و نه می‌تواند موتور محرک توسعه باشد. همان‌گونه که در مدیریت کیفیت، تنها افزایش تولید بدون تضمین کیفیت، موفقیت محسوب نمی‌شود، در اقتصاد نیز افزایش تعداد شاغلان بدون توجه به کیفیت سرمایه انسانی، نمی‌تواند شاخصی برای توسعه پایدار باشد. امروز بسیاری از مدیران و کارفرمایان، بیش از کمبود نیروی انسانی، از کمبود نیروی انسانی توانمند سخن می‌گویند. فارغ‌التحصیلانی که سال‌ها در نظام آموزشی حضور داشته‌اند، اما در آغاز مسیر حرفه‌ای خود با چالش‌هایی مانند ضعف در حل مسئله، کار تیمی، مهارت‌های ارتباطی، مسئولیت‌پذیری، تفکر تحلیلی و حتی انضباط کاری روبه‌رو هستند. این مسئله، صرفا حاصل عملکرد یک دانشگاه یا یک سازمان نیست. مجموعه‌ای از تحولات سال‌های اخیر، از همه‌گیری کرونا و تعطیلی طولانی مدارس و دانشگاه‌ها تا آموزش‌های غیرحضوری، وقفه‌های مکرر آموزشی، ناپایداری‌های اجتماعی و اقتصادی و فاصله روزافزون میان آموزش و نیازهای واقعی بازار کار، موجب شده است بخشی از فرایند یادگیری عمیق و مهارت‌آموزی نسل جوان با اختلال مواجه شود. از سوی دیگر، جهان کار نیز به‌سرعت در حال تغییر است. هوش مصنوعی، تحول دیجیتال، فناوری‌های نوین و تغییر مدل‌های کسب‌وکار، مهارت‌هایی را مطالبه می‌کنند که بسیاری از نظام‌های آموزشی هنوز برای آن آماده نشده‌اند. در چنین شرایطی، دیگر مدرک تحصیلی به‌تنهایی تضمین‌کننده موفقیت حرفه‌ای نیست؛ آنچه اهمیت دارد، شایستگی، یادگیری مستمر و توانایی انطباق با تغییرات است. از منظر مدیریت کیفیت، این موضوع کاملا روشن است. کیفیت از محصول آغاز نمی‌شود؛ از انسان آغاز می‌شود. سرمایه انسانی، مهم‌ترین دارایی هر سازمان و هر کشور است و کیفیت این سرمایه، کیفیت آینده را رقم می‌زند. سازمان‌هایی که برای آموزش، توانمندسازی و توسعه کارکنان خود سرمایه‌گذاری می‌کنند، نه‌تنها بهره‌وری بیشتری دارند، بلکه در برابر بحران‌ها نیز تاب‌آورتر هستند.

به همین دلیل، شاید زمان آن فرا رسیده باشد که در کنار نرخ اشتغال، از شاخصی به نام کیفیت اشتغال نیز سخن بگوییم؛ شاخصی که میزان آمادگی افراد برای ایفای نقش مؤثر در محیط کار، قدرت یادگیری، مهارت‌های حرفه‌ای، اخلاق کاری، مسئولیت‌پذیری و توانایی خلق ارزش را نیز در بر بگیرد. این مسئولیت تنها بر عهده دولت یا نظام آموزشی نیست. دانشگاه‌ها، مدارس، صنایع، سازمان‌ها، انجمن‌های علمی و حرفه‌ای، رسانه‌ها و حتی خانواده‌ها، همگی در شکل‌گیری کیفیت سرمایه انسانی نقش دارند. امروز بیش از هر زمان دیگری، کشور به پیوند مؤثر میان آموزش، مهارت، صنعت و فرهنگ کیفیت نیاز دارد. انجمن مدیریت کیفیت ایران نیز بر این باور است که آینده توسعه کشور، بیش از آنکه به تعداد شاغلان وابسته باشد، به کیفیت انسان‌هایی بستگی دارد که مسئولیت ساختن آینده را بر عهده خواهند گرفت. اگر خواهان اقتصادی رقابت‌پذیر، سازمان‌هایی بهره‌ور و جامعه‌ای تاب‌آور هستیم، باید کیفیت اشتغال را به یکی از اولویت‌های سیاست‌گذاری، آموزش و مدیریت کشور تبدیل کنیم.

کیفیت اشتغال، صرفا یک مفهوم اقتصادی نیست؛ سرمایه‌ای ملی است که از کلاس درس آغاز می‌شود، در محیط کار رشد می‌کند و در توسعه پایدار کشور به ثمر می‌نشیند.