در مراسم یادبود دکتر «سیدمحمد هاشمی» و همزمان با سالروز استقلال کانون وکلا تأکید شد
مکتب دکتر هاشمی، ترویج مسئولیت اجتماعی وکلا بود
مراسم یادبود مرحوم «دکتر سیدمحمد هاشمی» وکیل دادگستری و استاد برجسته حقوق عمومی توسط کارگروه حقوق بشر اتحادیه سراسری کانونهای وکلای دادگستری ایران (اسکودا) با حضور فعالان حقوق بشر و وکلای دادگستری و شماری از شاگردان او در محل این اتحادیه برگزار شد. سخنرانان این نشست دکتر محمدحسن ضیاییفر دبیر کمیسیون حقوق بشر اسلامی، دکتر محمد جلالی استاد حقوق اساسی دانشگاه بهشتی، دکتر جعفر کوشا رئیس اسکودا، فریده غیرت، دکتر یوسف مولایی، صالح نیکبخت و دکتر محمود حبیبی بودند.
مراسم یادبود مرحوم «دکتر سیدمحمد هاشمی» وکیل دادگستری و استاد برجسته حقوق عمومی توسط کارگروه حقوق بشر اتحادیه سراسری کانونهای وکلای دادگستری ایران (اسکودا) با حضور فعالان حقوق بشر و وکلای دادگستری و شماری از شاگردان او در محل این اتحادیه برگزار شد. سخنرانان این نشست دکتر محمدحسن ضیاییفر دبیر کمیسیون حقوق بشر اسلامی، دکتر محمد جلالی استاد حقوق اساسی دانشگاه بهشتی، دکتر جعفر کوشا رئیس اسکودا، فریده غیرت، دکتر یوسف مولایی، صالح نیکبخت و دکتر محمود حبیبی بودند. به گزارش روابط عمومی اتحادیه سراسری کانونهای وکلای دادگستری ایران (اسکودا)، مرحوم دکتر هاشمی روز جمعه ۲۱ بهمن 1401 دار فانی را وداع گفت و به دیار باقی شتافت. این استاد نامآشنای حقوق سال ۱۳۲۰ در شهر قم متولد شد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در همان شهر به پایان رساند و برای تحصیل در رشته حقوق، وارد دانشگاه تهران شد. او سپس برای ادامه تحصیل در رشته حقوق عمومی به پاریس سفر کرد و پس از اخذ مدرک کارشناسی ارشد در رشته حقوق عمومی از انستیتو بینالمللی مدیریت عمومی فرانسه، مدرک دکتری خود را در سال ۱۹۷۵ از دانشگاه سوربن پاریس دریافت کرد و پس از آن در همان دانشگاه مشغول به تدریس شد. مرحوم هاشمی پس از بازگشت به ایران برای بنیانگذاری رشته حقوق عمومی تلاش زیادی انجام داد و آثار مختلفی در این زمینه تألیف کرد و به نوعی از ایشان به عنوان معمار حقوق عمومی کشور یاد میشود. ایشان در تأسیس و ارتقای کمیسیون حقوق بشر کانون وکلای دادگستری اهتمام بسیاری ورزید. بر این اساس کارگروه حقوق بشر اتحادیه سراسری کانونهای وکلای دادگستری ایران (اسکودا) در مراسمی یاد و خاطره این استاد برجسته حقوقی عمومی و حقوق بشر را گرامی داشت.
دکتر کوشا: مکتب هاشمی ارتقای حقوق بشر توسط کانونهای وکلا
دکتر جعفر کوشا، رئیس اسکودا در این مراسم با اشاره به خصایص دکتر سیدمحمد هاشمی اظهار کرد: دغدغه دکتر هاشمی تقویت کانونهای وکلا برای ارتقای حقوق بشر و مطالبه حقوق اساسی بود. مرحوم هاشمی صرفنظر از اینکه محقق و حقوقدان برجستهای بود، یک معلم و استاد دلسوز به حساب میآمد و قائل به ذاتیبودن مسئله تکریم انسان بود. از این منظر ذات آدمی قابل تکریم است و نمیتوان این امر را به دیگری واگذاشت؛ چراکه تکتک انسانها هم مستعد بالندگی هستند و در عین حال نیز در معرض سقوط قرار دارند. او ادامه داد: حقوق بشر در ورطه عمل در تقابل با حاکمیت است، زیرا هیچ حاکمیتی راضی نیست در معرض ایراد قرار بگیرد و برای همین همواره احتمال رعایتنشدن حقوق بشر از ابعاد و جنبههای مختلف وجود دارد. مسئله این است که چه کسی مُحق بر حاکمیت است؟ مبنا و مَشرب این حق چیست؟ برخی حاکمان با رعایت کرامت انسانی به شایستگی حکومت میکنند و برخی حاکمان این موضوع را نادیده میگیرند. ذات وجودی انسان به گونهای است که باید از جنبههای مختلف مثل حق بر حیات، حق برخورداری از سلامت، حق تعیین سرنوشت و کرامت انسانی برخوردار شود. این عضو هیئت علمی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی گفت: مسئله از منظر حاکمیتی دربردارنده اعمال اقتدار در ساحتهای مختلف است. اختیار عزل و نصبهای حکومتی، ترجیح یک انسان بر دیگری و حتی شایستگی برخورداری از حق قضاوت در قبال اصل تساوی افراد است. در جهان سوم حاکمان به صورت درونی نسبت به رعایت همهجانبه حقوق بشر باورمند نیستند و اگر این نبود امروز شاهد نقض حقوق بشر در سراسر جهان نبودیم. رعایت حقوق بشر از فرد شروع میشود و هر کنشگر حقوق بشر باید این مهم را از خود شروع کند. اینکه مشاهده میشود در ارتباط با موضوعات حقوق بشری رودررویی با حاکمیت شکل میگیرد، به این دلیل است که حاکمیتها به دلیل احساس خطر، جنبههای مختلف کرامت انسانی را نادیده میگیرند. وی افزود: دکتر هاشمی به عنوان یک استاد و حقوقدان برجسته، سراسر عمر حرفهای خود را صرف ترویج این مفاهیم کرد. در این مسیر دیگران هم به صورت مؤثر ایشان را همراهی کردند اما متأسفانه امروز نمود این فعالیتها فقط در جنبه تئوریک مشهود است و بروز عملی وسیعی ندارد. کتابها و مقالات بیشماری در سالهای گذشته در ارتباط با حقوق بشر و ابعاد مختلف کرامت انسانی و تعهدات حاکمیت منتشر شده اما در عمل وضعیت عمومی و جاری جامعه در سطح مطلوبی نیست. دکتر کوشا با اشاره به نقشآفرینی وکلای دادگستری در حوادث اخیر کشور خاطرنشان کرد: در جریان وقایع اخیر شخصا پیگیر پروندههای وکلای بازداشتی بودم و از هر تماسی برای روشنشدن وضعیت و رهایی این گروه از بازداشتشدگان رویگردان نبودم. این موضوع را بدان جهت گفتم که در هفته وکالت قرار داریم و مسئله حادی که با آن روبهرو هستیم، این است که وکلا به روشهای مختلف در رابطه با حرفه و مسئولیت اجتماعی خود زیر فشار قرار دارند و این در حالی است که برخلاف جریان فکری مؤثری که حضور وکیل را مزاحم تلقی میکند، احترام وکلا باید حفظ شود.
دکتر ضیاییفر: هنر دکتر هاشمی؛ نگاه بومی و ملی به مقوله حقوق بشر
در ادامه این مراسم نیز دکتر محمدحسین ضیاییفر، دبیر کمیسیون حقوق بشر اسلامی با تأکید بر نقشآفرینی بیبدیل دکتر هاشمی در عرصه حقوق بشر گفت: حوزه حقوق بشر یک حوزه بسیار مهم به حساب میآید و البته تعداد کسانی هم که در این حوزه فعال هستند، قلیل است؛ چراکه این موضوع و پرداختن به آن مصائب و مشکلات خاص خود را دارد و مرحوم دکتر هاشمی هم یکی از آن معدود انسانهای کمیابی بودند که در این حوزه فعالیت اثرگذار داشتند. وی افزود: شاخصه مرحوم هاشمی این بود که ایشان هم بر دیدگاه جهانی و جایگاه حقوق بشر در نظام بینالملل و جوامع مختلف اشراف داشتند و هم با مسائل بومی، اجتماعی و اقلیمی کشورمان آشنا بودند؛ بهخصوص اینکه ایشان بر مفاهیم دینی و شرعی هم اشراف داشتند. تسلط ایشان بر علوم قرآنی و مباحث فقهی باعث شده بود در مباحث حقوقبشری و حتی موضوعات مربوط به حقوق عمومی با فقها وارد مجادله و مناظره شود. ضیاییفر اضافه کرد: متأسفانه در حوزه حقوق بشر دو رویکرد عمده وجود دارد؛ نخست دیدگاه سنتی است که به متون کهن اقلیم هم بدان نگاه میشود و نهایتا بر مدرنیته میتازند و در دیدگاه دوم هم بالعکس است؛ بدان معنا که تجربیات مدرنیته را سرلوحه کار خود قرار میدهند و سپس میراث کهن و دستاوردهای داخلی را زیر سؤال میبرند که این درست نیست و هر دو موضوع را باید با هم دید؛ یعنی هم ابعاد جهانی آن را باید دید و هم ابعاد سنتی و کهن باید مورد توجه قرار گیرد. دبیر کمیسیون حقوق بشر اسلامی در ادامه با اشاره به نگاه فراجناحی مرحوم هاشمی به موضوعات مختلف بیان کرد: ایشان به صورت کاملا مشخص یک نگاه فراجناحی به موضوعات داشت و با تمام گروهها و جریانات کار میکردند و در ارتباط بودند؛ یعنی از سکولارترین افراد تا کسانی که در بدنه حکومت و دولت بودند با ایشان ارتباط داشتند که واقعا این خصلت ایشان بینظیر بود. وی شهامت و صداقت دکتر هاشمی در واکنش به مصادیق نقض حقوق بشر و حقوق اساسی را شاخصهای قابل احترام دانست و افزود: تسلط این استاد به مقوله حقوق بشر بومی و منظومه حقوق بشر جهانی، در کنار شجاعت در بیان روشن و بیپیرایه مسائل خصیصهای بود که به دور از دوگانهسازیهای مرسوم، به پیشبرد حقوق بشر کمک میکرد.
دکتر جلالی: تنظیم قدرت را قرین با تضمین حقوق اساسی میپنداشت
دکتر محمد جلالی، عضو هیئت علمی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی نیز از دیگر مدعوین این مراسم بود و با اشاره به فقدان دکتر هاشمی ابراز کرد: در زمانی که دانشجو بودم، از دریای بیکران علم ایشان استفاده کردم و به حدی به حقوق عمومی علاقهمند شدم که در نهایت شروع به تدریس این شاخه از رشته حقوق کردم و این از برکات حضور مرحوم هاشمی بود. او ادامه داد: بدون شک دکتر هاشمی هم در حوزه عمل حقوقی و هم در معلمی، در عالیترین و رفیعترین جایگاه قرار داشته و دارند؛ چراکه در حوزه عمل حقوقی زبانزد عام و خاص و علمای علم حقوق و دانشجویان بودند. در حوزه وکالت هم باید بگویم که ایشان صرفا وکالت 11 پرونده را قبول کردند و چندان به امر وکالت نپرداختند؛ اما همیشه بحث استقلال وکیل و نهاد وکالت را مورد اشاره قرار میدادند. دکتر جلالی افزود: دکتر هاشمی بهایندلیل به استقلال وکیل اهمیت میداد که کارکرد این خصلت را در ارتقای حقوق بشر احساس میکرد و این ادراک را به عرصه عمومی میکشاند.
دکتر مولایی: هاشمی درک درستی از حق حاکمیت مردم را به نمایش گذاشت
در ادامه دکتر یوسف مولایی، استاد سابق دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران هم به درک مرحوم هاشمی از حق حاکمیت مردم اشاره کرد و گفت: شروع فلسفه حقوق اساسی با مقوله حق حاکمیت است و اگر به این موضوع درست جواب ندهیم که آیا حق حاکمیت با مردم است یا خیر، در حقیقت به آن معناست که چیزی از حقوق اساسی نمیدانیم و آن را درک نکردهایم. باید متوجه بود که حق حاکمیت با مردم است و مرحوم دکتر سیدمحمد هاشمی درک درستی از حق حاکمیت مردم را به نمایش گذاشت. او افزود: زمانی که ما حق حاکمیت را از آنِ مردم بدانیم، تازه به عمق حقوق عمومی و اساسی ورود کردهایم؛ اما اگر اینگونه نباشد و حقی برای حقوق اساسی، حقوق شهروندی و حقوق بشر در نظر گرفته نشود، بدونشک اوضاع به گونهای دیگر رقم میخورد. براساساین معتقدم که فهماندن این مسائل در جامعه ایران بسیار دشوار است؛ اما باید بگویم که مرحوم هاشمی توانست این کار سخت را تا حد زیادی انجام دهد که توانایی ایشان را به رخ میکشد.
فریده غیرت: مرحوم هاشمی، شاخص یک وکیلِ معتقد به حقوق بشر بود
فریده غیرت، حقوقدان و وکیل دادگستری هم از دیگر میهمانان مراسم نکوداشت مرحوم سیدمحمد هاشمی بود که در سخنانی درمورد لزوم پرداختن به مقوله حقوق بشر اظهار کرد: واقعیت این است که مرحوم هاشمی یک وکیلِ معتقد به حقوق بشر بود و در جلسات زیادی از محضر ایشان بهره بردهام. زمانی که وارد عرصه وکالت شدم، آنچه آموختم و آنچه را که به خاطر آن وارد حرفه وکالت شدم، حقوق بشر بود. در این مسیر پروندههای زیادی را قبول کردم؛ اما در نهایت تبصره ماده 48 قانون آیین دادرسی کیفری شامل حال من شد؛ اما هنوز هم رشادتهای مرحوم هاشمی در عرصه حقوق بشر به یادم میآید؛ چراکه ایشان پرچمدار این حوزه بود.
دکتر حبیبی: ایجاد گفتمان حقوقبشری متناسب با مقتضای حاکمیت
دکتر محمود حبیبی، نایبرئیس دوم اسکودا با تأکید بر لزوم ایجاد گفتمان متناسب و بومی در حوزه حقوق بشر گفت: باید انتقادها را بپذیریم و نگاهها به مسائل حقوقبشری را پذیرا باشیم تا بتوانیم از طریق گفتوگو به حاکمیت بگوییم که استقلال نهاد وکالت و دادرسی منصفانه، ریشه در قرآن دارد. یکی از دغدغههای مرحوم هاشمی رعایت دادرسی منصفانه بود که ریشه در فقه و قرآن دارد و بههمیندلیل این سؤال مطرح میشود که کدام وکیل مستقل میتواند در قبال نقض حقوق بشر ساکت و بیتفاوت باشد؟ پاسخ مشخص است؛ زیرا این طیف از وکلا نمیتوانند از کنار این موضوع بیتفاوت عبور کنند.
کامبیز نوروزی: دکتر هاشمی، پرچمدار مسئولیت اجتماعی وکلا
کامبیز نوروزی، حقوقدان و فعال رسانهای هم ضمن آنکه درگذشت مرحوم هاشمی را ضربهای جبرانناپذیر به جامعه حقوقی ایران دانست، اظهار کرد: مرگ یک تجربه دوسویه است و برای کسانی مانند خانواده و نزدیکان اندوه و غم به همراه دارد؛ ولی ممکن است برای یک جامعه ذخیرهای سراسر برکت و خیر را به جا بگذارد. این ذخیره گاه ممکن است برای خانواده باشد و در جای دیگر احتمال دارد برای یک عالم کاربرد داشته باشد و اثراتش را بر جامعه بگذارد. او ادامه داد: به لطف کمیسیون حقوق بشر اسلامی، حدود دو دهه با مرحوم هاشمی همنشین بودم و در جلسات متعدد از ایشان بهره بردم یا با آن مرحوم همکار بودم که این یک افتخار بزرگی برای بنده است. باید متوجه بود که رنجهای بشری روزبهروز در حال گستردهشدن و عمیقشدن است و باید بتوان بر این رنجشها غلبه کرد. این رنجها یا انفرادی است یا گروهی و جمعی و شرایط و درونمایه هرکدام از آنها با دیگری تفاوت دارد و در نهایت ما شاهد یک متاستاز علنی در جامعه خود هستیم. نوروزی با اشاره به تأکید مرحوم هاشمی بر موضوع حقوق بشر و کنشگری وکلا در این زمینه گفت: کارنامه مرحوم هاشمی بهخوبی روشن و چراغ راه همه وکلا و حقوقدانان است؛ اما آنچه در این برهه زمانی باید مورد توجه قرار بگیرد، این است که متأسفانه از دانشکدههای حقوق و کانونهای وکلا سروصدای مؤثر نمیشنویم و جای اندوه دارد که در این زمان شخصیتی مانند مرحوم هاشمی را از دست دادیم؛ چراکه فقدان ایشان بهزودی احساس خواهد شد.
صالح نیکبخت: دکتر هاشمی در بیان مصادیق نقض حقوق بشر رودربایستی نداشت
صالح نیکبخت، وکیل دادگستری نیز دیگر مدعو این نشست بود که در سخنانی با بیان این موضوع که در وقایع اخیر اتحادیه سراسری کانونهای وکلای دادگستری ایران توانست از وکلای خود دفاع کند، خاطرنشان کرد: در طول حوادث اخیر، متأسفانه تعدادی از وکلا و همکاران ما دستگیر شدند و در این زمینه باید از اسکودا قدردانی و تشکر کرد؛ چراکه آنچه را وظیفه این اتحادیه بود، به صورت تمام و کمال انجام دادند و باید قدردان این رویکرد بود. او همچنین درباره ویژگیهای شخصیتی دکتر هاشمی گفت: مرحوم هاشمی خیلی واضح سخن میگفتند و رکگویی از خصایص بارز این استاد برجسته حقوق بود و متأسف هستم که دیگر ایشان را در این شرایط، در جمع خود نداریم. او در بیان مصادیق نقض حقوق بشر رودربایستی نداشت.
صالح نقرهکار: دکتر هاشمی؛ معلم آزادی و منادی حقوق اساسی در کانونهای وکلا
صالح نقرهکار، دبیر کارگروه حقوق بشر، با اشاره به سابقه همراهی با دکتر هاشمی در دو دهه اخیر بهویژه در مقوله حقوق بشر و شهروندی اظهار کرد: آموزههای دکتر هاشمی مکتبی برساخت که کرامت انسانی را از دل آموزههای دینی استخراج کرده و به عرصه دنیای مدرن حقوق پیوند میزد. چنانچه اجتهادی نو از عدم تبعیض و برابری و احترام به حقوق و آزادیها را از قرآن و حدیث و روایات رقم میزد و با اتکا به مراتب نسبیت فرهنگی و دستاوردهای علمی نوین، مبانی نظری و مکتبی عملی صورتبندی میکرد که سازگار با رژیم حقوقی و نظام سیاسی ایران و متجانس با نظام هنجاری برآمده از انقلاب مشروطه و اسلامی بود و امتیاز او نگاه انسانی به علم حقوق و سیاست و همسازی کنشگری عملی و نظری خصوصا برای کانونهای وکلای دادگستری و کمیسیونهای حقوق بشر در کانونها بود.